Wat doet een tolk eigenlijk?

04-01-2017

Wat doet een tolk eigenlijk?

Veel Nederlanders weten het niet, terwijl tolk en vertaler in Nederland een goed geprofessionaliseerd beroep is – gelukkig maar!

Een klasgenote van de opleiding Geschiedenis, toen ik haar vertelde dat ik als tolk werkte, had het eerst niet geloofd. Bijna iedereen in de wereld, dacht ze, spreekt Engels; veel Nederlanders spreken ook Duits en Frans; en dan heb je nog Google Translate en een heleboel apps die van alles en wat op allerlei manieren kunnen vertalen.

Tolken was, in haar gedachte, iets wat men in de Middeleeuwen deed. Ze was heel erg geïnteresseerd in de geschiedenis van de Middeleeuwen en had in een boek over Perzië ook over tolken in die tijd gelezen.

Blijkbaar was de rol van de tolk in de handelswereld toen ook zeer belangrijk en het ontstaan van conflicten doordat men elkaars taal niet verstond heel gewoon was. Jalaluddin Balkhi Rumi, een wereldberoemde Perzische dichter uit de 13de eeuw verhaalt over een Turk, een Arabier, een Pers en een Romein (die blijkbaar failliet gegane reizigers waren). Iemand gaf ze wat geld om daarmee wat fruit te kopen en die samen te eten. De Pers wilde angoor kopen, de Arabier zei dat hij anab wilde, de Turk wilde daar niets van horen, hij wilde oezm. En de Romein had heel erg zin in astafil. Ze begonnen te ruziën maar dan kwam een meertalige persoon toevallig voorbij en loste het conflict gelijk op: hij kocht druiven voor ze. Ze wilden namelijk allemaal druiven maar ieder in zijn eigen taal!

Soms kan zo’n misverstand goed uit de hand lopen, zoals een Afghaanse man in de Pul-e-Charkhi gevangenis van Kabul mij jaren geleden vertelde dat hij tijdens een militaire operatie door de internationale troepen in zijn wijk in de provincie Helmand gezegd had dat hij nog twee ‘rakats’ moest doen (wat betekent dat hij het laatste deel van zijn avondgebed moest afmaken en pas daarna vrij zou zijn om met hen te praten). De tolk, volgens hem, had vertaald dat hij nog twee raketten bij zich had. Zo was hij in de gevangenis beland.

In sommige gevallen kan een tolk of vertaler expres beslissen om de originele boodschap van een brontaal weg te laten of te verdraaien omdat hij/zij zijn/haar geloof of cultuur of iets dergelijks belangrijker vindt dan zijn beroep. Ooit had een tolk, die in Groot-Brittannië werkte, had mij verteld dat hij tijdens zijn werk zijn best doet om ‘onze cultuur’ te beschermen en verdedigen. Een keer had, zei hij verder, een ambtenaar een Afghaanse vrouw gevraagd of zij besneden was. ‘Bent u zwanger?’ had hij vertaald. Want, zei hij, vrouwenbesnijdenis komt niet voor in Afghanistan en het was tegen ‘onze cultuur’ om een vrouw zo’n vraag te stellen.

Een nog erger en angstaanjagend geval was een verhalend Pashto artikel dat ik een paar jaar geleden op een Pashto website las. Uit het verhaal van de schrijver was het duidelijk dat hij in Californië, de VS, als tolk werkzaam was en door de immigratiedienst werd ingehuurd. Op een dag, schreef hij verder, ging hij naar een tolkdienst en bleek dat het Afghaanse echtpaar voor wie hij moest tolken ooit in Kabul bij hem in de buurt had gewoond. Volgens zijn artikel had hij al een tijd daarvoor gehoord dat dit echtpaar zich naar het christendom had bekeerd en nu was het zijn kans om ze hiervoor een les te leren. Trots verhaalde hij in zijn artikel dat hij het echtpaar boos aankeek, probeerde de man en zijn vrouw te intimideren en hen het duidelijk te maken dat het geen kleine fout was dat ze christenen waren geworden.

Aan het einde was hij nog gevraagd om het echtpaar naar huis te brengen met zijn auto. Hij had dat gedaan en, schreef hij, onderweg een keer in hem de gedachte was opgekomen om het echtpaar uit de rijdende auto naar buiten te gooien. Uiteindelijk had zoveel intimidatie resultaat opgeleverd: de vrouw viel flauw zodra ze van de auto uitstapte.

Met zo’n tolk is het arme echtpaar van het ene gevaar in het andere beland. Zoiets is in Nederland en andere Europese landen ook niet ongewoon. Homoseksuelen, bekeerlingen en bepaalde minderheden uit landen als Afghanistan, Pakistan, Iran, Syrië, Somalië, etc. klagen soms over het bedreigende gedrag van sommige tolken. Gelukkig zijn er veel organisaties die er groot werk van hebben gemaakt om het beroep van tolk en vertaler door steeds hogere eisen, kwalitatieve trainingen, aparte specialisaties, betere regels en codes en meer professionaliteit te verbeteren.

Waarom? Omdat de rol van de tolk in de hoedanigheid van een persoon die gesprekken tussen twee of meer partijen die elkaars talen niet verstaan verstaanbaar te maken heel belangrijk is. Daar is overal behoefte aan: de immigratiedienst, asielprocedures, rechtbanken, de politie, hulporganisaties, ministeries, internationale bijeenkomsten en conferenties, zorginstellingen, opsporingsdiensten, vrouwenopvangen en andere organisaties die bescherming bieden aan daklozen en dergelijke, noem maar op.

Dan is de vraag: wie is een goede tolk? Misschien is het antwoord hierop niet zo makkelijk, maar ik heb de neiging om het makkelijk te maken: een goede tolk is de tolk die zijn geloof, emoties en culturele (voor)oordelen achterlaat wanneer hij/zij naar een tolkopdracht gaat. Geheimhouden van wat er tussen de partijen besproken wordt en neutraliteit zijn in deze essentieel. Soms hoor ik sommige collega-tolken zeggen dat ze het moeilijk vinden om emotionele gesprekken of gesprekken waar over religie en seks gesproken wordt te vertalen. Dan zeg ik dat een tolk juist in dat soort gesprekken goed moet kunnen tolken. Want alleen dingen vertalen als ‘Wat is uw naam?’, ‘Waar komt u vandaan?’ en dergelijke kan iedereen die een andere taal beheerst doen. Daarvoor heeft volgens mij niemand een professionele en getrainde tolk nodig.

Door Hadi Hairan

Schrijven, taallessen, tolk- en vertaaldiensten

Proz / Facebook / Twitter / LinkedIn / Contact / Meer blogs